Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΜΙΧΑΛΗΣ ΣΤΑΘΟΠΟΥΛΟΣ

O πίνακας του Ραούλ Ντυφύ “Κουιντέτο με το κόκκινο βιολοντσέλο”, που αποτελεί και το εξώφυλλο της έκδοσης.

O πίνακας του Ραούλ Ντυφύ “Κουιντέτο με το κόκκινο βιολοντσέλο”, που αποτελεί και το εξώφυλλο της έκδοσης.

[….] Μπορεί όμως η μουσική να δράσει (και κατά κανόνα δρα) στον χώρο του Αλόγου, τον ελεύθερο από την αναγκαιότητα της προσαρμογής στην έλλογη σκέψη. Ανήκει στο χώρο των Τεχνών, ο οποίος κατά τον Σοπενχάουερ μητέρα έχει την “περίσσεια” δηλαδή το “Πέρα από την ανάγκη” (den Überfluß) και πατέρα το ταλέντο ή τη μεγαλοφυία, ενώ η επιστημονική ή επαγγελματική δραστηριότητα, κατά τον ίδιο φιλόσοφο, μητέρα έχει την ωφελιμότητα και αναγκαιότητα και πατέρα το λογικό. Ο Τσελιμπιντάκε γράφει στο έργο του “Φαινομενολογία της μουσικής” την απλή αλλά μεγάλη αλήθεια, ότι τη Μουσική δεν την κατανοούμε (verstehen) αλλά την βιώνουμε (erleben).

Schubert-Quintet in C Major op. 163, D. 956 (Complete)

http://youtu.be/S3tmFhrOgNk

Raoul Dufy3

Raoul Dufy: The Orchestra (1944)

Αυτοί λοιπόν που αφιερώνουν τη δημιουργική τους ζωή, επιστημονική, επαγγελματική, πολιτική, στην αναζήτηση της γνώσης ή στη δίκαιη διαμόρφωση των κοινωνικών σχέσεων, εφαρμόζοντας τη λογικά ή τελολογικά περιχαρακωμένη μέθοδό τους, εκείνοι που χρησιμοποιούν τα εργαλεία της λογικής καθαρότητας και της αποδεικτικής διαδικασίας στην πορεία προς την αλήθεια, είναι αυτοί ακριβώς που αισθάνονται περισσότερο τα όρια του ορθού λόγου ή της σκοπιμότητας και ωφελιμότητας, στη βάση των οποίων προσπαθούν να θεμελιώσουν τη γνώση τους, είναι εκείνοι που περισσότερο από άλλους αναζητούν την υπέρβαση, την είσοδο σε χώρους επέκεινα του έλλογου κόσμου τους. Είναι η εσωτερική ανάγκη να πλάσουμε και να βιώσουμε καταστάσεις, απαλλαγμένοι από την αναγκαιότητα προσαρμογής στη λογικοκρατούμενη σκέψη. Αλλιώς κινδυνεύουμε να χάσουμε την ευαισθησία μας. Χρειαζόμαστε λοιπόν ένα αντίβαρο στην εξουσία του Λόγου. Και αυτό μπορεί να μας το δώσει, μεταξύ άλλων, η μέθεξη στη μουσική μυσταγωγία.

K498-3 Mozart Kegelstatt trio

http://youtu.be/CYxhQvm2DK8

http://youtu.be/4cUJqZgZmCU

http://youtu.be/Rw7x-dIhgaE 

images-4

Raoul Dufy, Hommage à Mozart, 1915.

[….] Με τα λόγια του Σοπενχάουερ θα μπορούσε να πει κανείς ότι η Μουσική, μόνη ανάμεσα στις άλλες τέχνες, δεν απεικονίζει , όπως αυτές, τα φαινόμενα, αλλά είναι το άμεσο απείκασμα της ίδιας της Βούλησης και επομένως αυτή είναι που εκφράζει το Μεταφυσικό απέναντι στον Φυσικό Κόσμο, σοπενχαουερική θέση που υιοθετεί ο Νίτσε, χαρακτηρίζει δε ως “το καθαυτό opus metaphy-sicum όλης της τέχνης” τον “Τριστάνο και Ιζόλδη”, ένα μουσικό δράμα που διαιώνισε τη μεταφυσική δομή του έρωτα, ένα δράμα όπου οι έννοιες του έρωτα και του θανάτου εμφανίζονται αλληλένδετες, όπου οι δύο ήρωες πεθαίνουν για να ζήσουν αχώριστοι, για παντα ενωμένοι.

Richard Wagner – «Tristan und Isolde», Prelude

http://youtu.be/J-qoaioG2UA

Mozart Concerto by Raoul Dufy (1877-1953)

Mozart Concerto by Raoul Dufy (1877-1953)

[….] Θα σκεφτόταν κανείς ότι την πρωτοκαθεδρία στο χώρο της μεταφυσικής, στο Εξωλογικό, το Ανορθολογικό, το Αναπόδεικτο την έχει η Θρησκεία. Πράγματι, την ίδια αποδέσμευση από την υλικότητα και την εγκοσμιότητα, τον ίδιο παραμερισμό του Ορθού λόγου και της επιστημονικής γνώσης προσφέρει στον αγωνιώντα άνθρωπο η θρησκεία του. Ο Βάγκνερ στο δοκίμιο του “Θρησκεία και Τέχνη” έλεγε ότι όπου η θρησκεία καταλήγει σε επίπλαστη επανάληψη, όπου χάνει τον δυναμισμό της ως καταφύγιο και έκφραση της ψυχής, επιφυλάσσεται στην Τέχνη να διασώσει τον πυρήνα της θρησκείας, αναγνωρίζοντας όμως μεταφορική μόνο αξία εκείνων των μυθικών συμβόλων που η θρησκεία μας παρουσιάζει στην κυριολεκτική τους σημασία, δηλαδή ως πραγματικά και όχι συμβολικά μεγέθη. Ενώ ο ιερέας, συνεχίζει ο Βάγκνερ, θεωρεί ότι πρέπει να δεχόμαστε κάθετι στις θρησκευτικές αλληγορίες ως γεγονός, ο καλλιτέχνης δεν ενδιαφέρεται γι’αυτό και δίνει στη δημοσιότητα το έργο του ελεύθερα και ανοιχτά ως δική του επινόηση. Θέλει προφανώς ο Βάγκνερ να πει ότι η Τέχνη δεν αποκρύπτει το συμβολικό της χαρακτήρα εκεί που η θερησκεία τον παρουσιάζει ως πραγματικότητα. Ο ίδιος, όπως παρατηρεί ο Κ. Φλώρος, έχει επίγνωση του ουτοπικού χαρακτήρα του έργου του.

6th Symphony Pathétique Mravinsky Leningrad Philharmonic Tchaikovsky

http://youtu.be/coAKPPiDfHg

images

Raoul Dufy Study with Violin Painting – Bud Cassiday

Ότι η μουσική δείχνει απερίφραστα αυτό που είναι φαίνεται στην Όπερα, μια μορφή τέχνης που έχει επικρατήσει παρά την εγγενή αντίφαση της, αντίφαση η οποία συνίσταται στο ότι εκφέρεται μελωδικός, τραγουδιστός λόγος εκεί που φυσιολογικά ταιριάζει ο απλός, μη μελοποιημένος διάλογος. Οι ήρωες της όπερας δεν θέλουν να μας πείσουν ότι το να συζητάς τραγουδώντας είναι μια πραγματικότητα. Απλώς ο εμμελής λόγος μας βοηθάει να προσλάβουμε σε βάθος καταστάσεις, συναισθήματα, νοήματα, που ο απλός, ο χωρίς μελωδία λόγος δεν μπορεί να φανερώσει.

Raoul Dufy: The Yellow Violin (c. 1900)

Raoul Dufy: The Yellow Violin (c. 1900)

Tέτοιες συγκινησιακές καταστάσεις και συνάντηση με πανανθρώπινα υπαρξιακά προβλήματα βιώνουμε, ίσως ακόμη περισσότερο, και στην ενόργανη μουσική. Πώς να μην αισθανθεί κανείς την αγωνία του θανάτου, την αγωνία για το άγνωστο όταν π.χ. ακούει το τραγικό κουιντέτο για έγχορδα του Σούμπερτ ή την τελευταία σονάτα του για πιάνο που την συνέθεσε στις τελευταίες ημέρες της ζωής του αναμένοντας το θάνατο του; Πώς να μην συμπάσχει με τον Μπραμς για τον ανεκπλήρωτο έρωτά του προς την Κλάρα Σούμαν, όταν ακούει το τρίαγχο του συνθέτη που αποδίδει τη “μελαγχολία της ανημποριάς”, όπως έχει χαρακτηριστεί η μουσική του (Melancholie des Unvermögens); Πώς να μη νιώθει την απελπισία του Τσαικόφσκι, όταν συνέθετε το φινάλε της παθητικής, σηματοδοτώντας το δικό του τέλος, το δικό του σβήσιμο, όπως σβήνουν οι τελευταίοι ήχοι της Συμφωνίας του; Και πώς να μην μετέχει στην έκσταση του Μπετόβεν, όταν ο κωφός πλέον συνθέτης συνέθετε θεικούς ήχους, που όμως τους βίωνε χωρίς να τους ακούει;

Brahms Horn Trio Op.40 – Barenboim, Perlman, Clevenger

http://www.youtube.com/watch?v=BLSXaJIaKfo&feature=share&list=PLCBC7F6650D504293

Raoul Dufy (1877-1953) | Le violon bleu

Raoul Dufy (1877-1953) | Le violon bleu

Προσδιορίζοντας τους δρόμους στους οποίους οδηγούν τα μεταφυσικά βιώματα, θα μπορούσε κανείς να διακρίνει την μεν μεταφυσική της θρησκείας ως κυρίως (όχι μόνο) επουράνια και μεταθανάτια, την δε μεταφυσική της Τέχνης ως επίγεια και επικεντρωμένη στην παρούσα ζωή, μολονότι και αυτή μπορεί να σε απογειώσει, όπως μερικές αιθέριες μοτσάρτιες μελωδίες.

Kempff – Beethoven Pathétique Sonata: Grave – Allegro di molto e con brio

http://youtu.be/AHmkDviM_rI

images-3

Homage to Mozart – Raoul Dufy, c.1915

[….] Μια ειδικότερη απόδειξη της στενής σχέσης καλλιτεχνικού και θρησκευτικού βιώματος μας προσφέρει ο Πάρσιφαλ του Βάγκνερ. Στην τελευταία αυτή όπερά του -το κύκνειο άσμα του-, που ο ίδιος την ονόμασε “Bühnenweihfestspiel”, δηλαδή “σκηνική εορταστική λειτουργία” (λειτουργία με τη θρησκευτική έννοια: “Weihfestspiel”) ή καλλίτερα, “ιεροτελεστία”, συναντιώνται θρησκεία και τέχνη. Το έργο αυτό εξακολουθεί να προβληματίζει ως προς τη νοηματική αποκωδικοποίηση του. Ο συμβολισμός της Ιερής Λόγχης με την οποία Ρωμαίος στρατιώτης τραυμάτισε τον Εσταυρωμένο και του Άγιου Δισκοπότηρου στο οποίο είχε συλλεγεί το αίματου Χριστού στον Σταυρό καταλήγει στην ιερότερη στιγμή του έργου, τη λύτρωση από τις δυνάμεις του κακού όταν αποκαλύπτεται το δισκοπότηρο και ενώνονται τα δύο αυτά ιερά σύμβολα. Λυτρωτής ο ουτοπικός, άρα αγνός και καθαρός Πάρσιφαλ -ένας βαγκνερικός Ιησούς. Στο έργο αυτό, όπως τονίζει ο Γ. Μανιάτης στη μονογραφία του για τον συνθέτη, “ο Βάγκνερ αναπτύσσει μια ριζοσπαστική ανάγνωση του χριστιανισμού, τονίζοντας τον επαναστατικό του χαρακτήρα. Ο Ιησούς είναι το σύμβολο κατά της διαφθοράς, του πλούτου και της εξουσίας και ο ενσαρκωτής της αγάπης”. Για τον Βάγκνερ θρησκεία και μουσική έχουν κοινό τη λυτρωτική τους επίδραση και αποστολή.

KARAJAN. WAGNER. PARSIFAL. ACT.3. FINALE.

http://youtu.be/t1KTL9dq0ww 

Raoul Dufy: The Red Violin(1948)

Raoul Dufy: The Red Violin(1948)

Η μεταφυσική είναι λοιπόν ανάγκη του ανθρώπου. Ιδίως ο επιστήμονας που δεν θέλει να ομνύει στην πανάρχαιη ρήση “vigeat veritas et pereat mundus”  ή ειδικότερα για τους νομικούς, “fiat iustitia et pereat mundus” , χρειάζεται τη μεταφυσική υπέρβαση. Ο ανορθολογισμός, ο συναισθηματισμός είναι η άλλη όψη της ανθρώπινης υπόστασης που αντιπαρατάσσεται στον Ορθολογισμό της επιστήμης. Μεταξύ άλλων είναι και η μουσική που γεμίζει την άλλη αυτή όψη της ζωής.

Και δεν είναι μόνο το βίωμα του μουσικού γεγονότος, όσο αυτό διαρκεί. Είναι και η εμπειρία της ανάμνησης, που αποτελεί ένα υπολανθάνον νέο βίωμα του μουσικού γεγονότος. Και η ανάμνηση που μένει απαιτεί νέα ικανοποίηση της έντασης και ανάτασης την οποία η άμεση βιωματική εμπειρία εμφύτευσε μέσα μας.

Sviatoslav Richter – Franz Schubert: Piano Sonata D. 960 

http://www.youtube.com/watch?v=0SdGrAXetDQ&feature=share&list=PLFFE9E1A8000698A2 

Raoul Dufy The Opera, Paris, early 1930s. Gouache on paper

Raoul Dufy The Opera, Paris, early 1930s. Gouache on paper

[….] Δίπλα στην έλλογη καθημερινότητα, που ασφαλώς είναι απαραίτητη στη ζωή κάθε ανθρώπου, υπάρχει ο επέκεινα χώρος για τον οποίο θέλησα να χρησιμοποιήσω τον όρο της μεταφυσικής. Δύο χώροι, δύο κόσμοι. Πόσο δίκιο είχε ο ποιητής που έλεγε: “Εντός μου κατοικούσι δύο φευ ψυχαί και προς αλλήλας διαρκώς διίστανται. Η μία μετά πόθου και έρωτος σφοδρού επί του κόσμου τούτου καθηλούται στερεώς, η δε γοργώς υψούται εκ του κονιορτού εις ουρανίων προπατόρων δώματα”, (Faust, Goethe).

To βιβλίο του καθηγητή Μιχάλη Σταθόπουλου “Για τη Μεταφυσική της Μουσικής” κυκλοφορεί από τις Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις.

 

Advertisements

Σχολιάστε

Filed under ΒΙΒΛΙΑ & ΜΟΥΣΙΚΗ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s